Սփյուռքը՝ որպես կորցրած ֆուտբոլային ռեսուրս. ինչու են Հայաստանը, Սերբիան և այլ երկրներ ավելի հաճախ կորցնում ֆուտբոլիստների

Եվրոպական ֆուտբոլում գնալով ավելի հաճախ են հանդիպում նման պատմություններ․ երիտասարդ ֆուտբոլիստը մի երկրի արմատներ ունի, սակայն ծնվում և ֆուտբոլային կրթություն է ստանում մեկ այլ երկրում, իսկ հետո կանգնում է ազգային հավաքականի ընտրության առաջ։

Նման իրավիճակները հատկապես ցավոտ են ընկալվում մեծ սփյուռք ունեցող երկրներում՝ Հայաստանում, Սերբիայում, Բոսնիա և Հերցեգովինայում, Ալբանիայում և այլուր։

Քննարկումների նոր առիթ այս շաբաթ ստեղծվեց Սերբիայում։ Այնտեղ քննարկում են սերբական ծագում ունեցող երկու ֆուտբոլիստների՝ ֆրանսիական «Լիլից» Լոունա Սրջանովիչի և բելգիական «Բրյուգեից» Անդրեյ Վասովիչի առաջին հրավերը Շվեյցարիայի երիտասարդական հավաքական։ Երկուսն էլ ընդգրկվել են Շվեյցարիայի Մ21 հավաքականի կազմում սեպտեմբեր-հոկտեմբերյան հանդիպումների համար։

Գրեթե միաժամանակ նման պատմություն տեղի ունեցավ նաև Հայաստանի դեպքում։ Հայկական արմատներ ունեցող Ալբերտ Ալեքսանյանն առաջին անգամ հրավեր ստացավ Լատվիայի ազգային հավաքական։ 20-ամյա ֆուտբոլիստը ծնվել է Լատվիայում, մեծացել Նորվեգիայում և այժմ հանդես է գալիս Շվեդիայում։

Սրանք առանձին դեպքեր չեն, այլ միտում, որն առաջիկա տարիներին, ամենայն հավանականությամբ, միայն ավելի նկատելի է դառնալու։

Սփյուռքի նոր սերունդն արդեն մեծացել է

Պատճառը բավական պարզ է։

1990-ականներին և հետագա տասնամյակներին միլիոնավոր մարդիկ լքեցին Հայաստանը, նախկին Հարավսլավիայի երկրները և Արևելյան Եվրոպայի ու հետխորհրդային տարածքի այլ պետություններ։ Պատճառները տարբեր էին՝ պատերազմներ, տնտեսական ճգնաժամեր, քաղաքական անկայունություն և կյանքի ավելի լավ պայմանների որոնում։

Այսօր այդ արտագաղթողների երեխաներն արդեն մեծացել են, իսկ ֆուտբոլ է գալիս հաջորդ սերունդը։

Այդ ֆուտբոլիստներից շատերը ծնվել են Շվեյցարիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Նիդեռլանդներում, Շվեդիայում կամ եվրոպական այլ երկրներում։ Այնտեղ նրանք դպրոց են հաճախել, սկսել զբաղվել ֆուտբոլով և անցել տեղական ակադեմիաների համակարգով։

Հետևաբար ֆուտբոլիստին մեղադրել այն բանի համար, որ նա ընտրում է իր ծննդյան երկիրը, առնվազն տարօրինակ է։ Նրանցից շատերի համար դա իսկապես հայրենի երկիր է, այլ ոչ թե պարզապես ֆուտբոլային կարիերայի համար ավելի հարմար տարբերակ։

Սակայն նրանց ընտանիքների ծագման երկրների տեսանկյունից իրավիճակն այլ կերպ է երևում։

Կորցվում է ոչ միայն մարդը, այլ նաև հնարավոր ապագա ֆուտբոլիստը

Երբ որևէ երկրից հարյուր հազարավոր մարդիկ են հեռանում, այն կորցնում է ոչ միայն բնակչություն տվյալ պահին։ Մեկ կամ երկու սերունդ անց դա նշանակում է նաև հսկայական թվով հնարավոր մարզիկների, գիտնականների, ձեռնարկատերերի, երաժիշտների և այլ մասնագիտությունների ներկայացուցիչների կորուստ, որոնք արդեն ձևավորվում և զարգանում են բոլորովին այլ միջավայրում։

Ֆուտբոլը պարզապես այս գործընթացը դարձնում է հատկապես տեսանելի։

Լավ օրինակ է Արսեն Զախարյանը։ Նա ծնվել է Սամարայում և անցել ռուսական ֆուտբոլային համակարգով, սակայն նրա ծնողները Արցախից հայեր են, որոնք 1990-ականների ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ լքել են տարածաշրջանը։ Ի վերջո, Զախարյանը դարձավ Ռուսաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստ։

Կարելի է հարց տալ՝ արդյո՞ք Զախարյանը կհասներ նույն մակարդակին, եթե մեծանար Հայաստանում։

Հնարավոր է՝ ոչ։ Ռուսաստանի ֆուտբոլային համակարգը նրան տվել է ակադեմիաներ, ենթակառուցվածք և մրցակցության այնպիսի մակարդակ, որոնք մեծ դեր են խաղացել նրա զարգացման մեջ։

Սակայն հնարավոր է նաև մեկ այլ սցենար։ Գուցե մեկ Զախարյանի փոխարեն մի քանի այլ տաղանդավոր ֆուտբոլիստներ հայտնվեին, եթե նրանց ընտանիքները ժամանակին չլքեին տարածաշրջանը։ Նույնը վերաբերում է նաև բալկանյան երկրներին։

Ջերդան Շաքիրին, օրինակ, ծնվել է Կոսովոյում, սակայն դեռ երեխա ժամանակ ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Շվեյցարիա, որտեղ մեծացել և ֆուտբոլային կրթություն է ստացել։ Հետագայում նա դարձավ Շվեյցարիայի հավաքականի ամենահայտնի ֆուտբոլիստներից մեկը։

Հենց սա է գլխավոր հարցը․ խոսքը ոչ այնքան կոնկրետ ֆուտբոլիստի, որքան կորցրած ֆուտբոլային ներուժի մասշտաբների մասին է։

«Ֆուտբոլիստների գողությո՞ւն», թե՞ բնական գործընթաց

Այն երկրներում, որտեղ մեծացել են նման ֆուտբոլիստները, կարելի է լսել նաև հակառակ փաստարկը․ խաղացողը ֆուտբոլային կրթություն է ստացել այստեղ, տեղական ակումբներն ու ֆեդերացիան ներդրումներ են կատարել նրա զարգացման մեջ, և այժմ նրա ընտանիքի ծագման երկիրը փորձում է ստանալ արդեն պատրաստ ֆուտբոլիստի։

Այս փաստարկում նույնպես տրամաբանություն կա։ Բայց կա նաև հարցի մյուս կողմը։

Շատ ընտանիքներ պատմական հայրենիքից դուրս են հայտնվել ծանր իրադարձությունների պատճառով՝ պատերազմներ, հակամարտություններ, տնտեսական աղետներ և քաղաքական ցնցումներ։ Որոշ դեպքերում այդ գործընթացներում դեր են ունեցել նաև արտաքին պետությունները։

Հետևաբար իրավիճակը դժվար է հանգեցնել պարզ բանաձևի, ըստ որի՝ մի ֆեդերացիան «աճեցրել» է ֆուտբոլիստին, իսկ մյուսն այժմ փորձում է նրան «գողանալ»։ Մեծ սփյուռք ունեցող երկրների համար նման խաղացողների հետ աշխատանքը ավելի շուտ փորձ է պահպանելու կապը այն բնակչության հետ, որը երկիրը ժամանակին կորցրել է։

Միևնույն ժամանակ վերջնական ընտրությունը ցանկացած դեպքում պետք է մնա հենց ֆուտբոլիստին։

Սփյուռքի համար պայքարը դառնում է ֆուտբոլի մաս

Ֆեդերացիաները վաղուց են հասկանում այս աշխատանքի արժեքը։ Օրինակ՝ Սերբիայի ֆուտբոլի ֆեդերացիան 2023 թվականին բացահայտ պատմել էր սփյուռքի ֆուտբոլիստների հետ տարվող աշխատանքի մասին և Շվեյցարիայում ծնված Միխայլո Ստևանովիչի՝ Սերբիայի երիտասարդական հավաքական տեղափոխվելը ներկայացրել որպես մարզական բաժնի աշխատանքի կարևոր արդյունք։

Հայաստանի համար նույնպես այս հարցը գնալով ավելի կարևոր է դառնալու։ Բավարար չէ պարզապես 19 կամ 20 տարեկանում գտնել հայկական ազգանուն ունեցող հեռանկարային ֆուտբոլիստի և նրան առաջարկել միանալ հավաքականին։

Մրցակցությունը սկսվում է շատ ավելի վաղ։ Անհրաժեշտ է եվրոպական ակադեմիաների մշտական մոնիթորինգ, կապ ֆուտբոլիստների ընտանիքների հետ, հրավերներ պատանեկան և երիտասարդական հավաքականներ, ինչպես նաև հստակ պատկերացում, թե ինչ դեր կարող է խաղացողը ստանալ ազգային թիմում։

Քանի որ այն պահին, երբ ֆուտբոլիստը նկատելի է դառնում մեծահասակների մակարդակում, ընտրությունը հաճախ արդեն գրեթե կատարված է։ Այս ուղղությամբ, ի դեպ, Կալիֆորնիայում գործում է PAYFA ծրագիրը, որն արդեն հաջողությամբ ֆուտբոլիստներ է տալիս Հայաստանի պատանեկան հավաքականներին։

Ալեքսանյանի, Սրջանովիչի և Վասովիչի պատմությունները միայն շատ ավելի լայն գործընթացի թարմ օրինակներ են։

Եվ առաջիկա տարիներին նման դեպքերը միայն ավելանալու են։

Հայաստանի, Սերբիայի, Բոսնիայի և մեծ սփյուռք ունեցող այլ երկրների համար սա արդեն երկրորդական հարց չէ։ Սփյուռքի հետ աշխատանքն աստիճանաբար դառնում է ազգային ֆուտբոլի կարևորագույն ռեսուրսներից մեկը՝ հնարավորություն վերադարձնելու այն մարզական ներուժի գոնե մի մասը, որը արտագաղթի հետ միասին հայտնվել է երկրի սահմաններից դուրս։